BUHAY PA AKO PERO PINAPAALALA NA PALAGI NG MGA ANAK KO ANG MAMAMANA NILANG YAMAN—KAYA NANLAKI ANG MGA MATA NILA SA GINAWA KO BAGO PA MAN DUMATING ANG HULING ARAW KO

BUHAY PA AKO PERO PINAPAALALA NA PALAGI NG MGA ANAK KO ANG MAMAMANA NILANG YAMAN—KAYA NANLAKI ANG MGA MATA NILA SA GINAWA KO BAGO PA MAN DUMATING ANG HULING ARAW KO

Ang pangalan ko ay Rosenda, pitumpu’t dalawa na ako, at may tatlong anak: sina Dennis, Rowena, at Caloy.

Simula nang operahan ako sa puso dalawang taon na ang nakakalipas, naging parang buwis-buhay ang bawat kamustahan ng aking mga anak.

“Ma, alagaan mo na ‘yang sarili mo ha… para pag dumating ang tamang panahon, maayos na din ang hatian sa bahay at lupa,” biro ni Dennis habang nilalagyan ako ng gamot sa lamesa.

Si Rowena naman, tuwing dadalaw, ay may mga linyang paulit-ulit:
“Ma, yung titulo ha, nasa iyo pa rin ‘di ba? Para hindi na mahirapan pag may kailangan kaming ayusin.”

Si Caloy ang tahimik pero halatang nagbibilang din ng araw. Lagi niyang tanong:
“Ma, sakaling… alam mo na… kanino mapupunta yung lote sa likod ng bahay?”

Hindi ako galit. Pero ramdam ko—mas inaalala nila ang iiwan ko kaysa sa kasalukuyan kong buhay. Oo, mahal nila ako, pero para bang may araw ng bentahan kapag ako’y namaalam na.

Isang gabi, nagdasal ako habang hawak ang lumang rosaryo ng yumaong asawa ko.
“Panginoon… bago ako kunin, gusto kong makita kung saan talaga naglalagak ng pagmamahal ang mga anak ko—sa akin ba o sa mamanahin nila?”

Kinabukasan, tinawagan ko ang abugadong si Atty. Ramírez, matagal nang kaibigan ng aking asawa bago ito nawala.

“Atty, gusto ko pong baguhin ang nakasanayang hatian ng mga anak ko,” sabi ko.

“Sigurado po ba kayo, Aling Rosenda? Baka ikagalit nila,” maingat niyang tanong.

“Mas gusto kong mabigla sila ngayon—kaysa sa mabulag sila sa pera kapag wala na ako,” sagot ko.

Pinapirmahan ko sa abogado ang isang dokumento:
ipapamigay ko ang kalahati ng aking ipon at bahagi ng lupain sa mga hindi nila inaasahan—sa dalawang apo kong inaaruga ko mula pagkabata kahit anak sila ng pamangkin ko, at sa isang batang kapitbahay na tinulungan kong makapag-aral nang mawalan ng magulang.

Ang natitirang parte? Hindi ko basta pinamigay.

Pinagawa ko ng “Rosenda Community Center” sa lupang sinasabi nilang kanila na raw “sa future.”
Doon nakalaan ang pondo para sa mga matatanda at batang walang bantay sa aming barangay.

Hindi ko sinabi kanino man. Hinintay ko lang ang tamang oras.

Isang Sabado, pinaakyat ko silang tatlo.
Nagluto ako ng paborito nilang ulam—kare-kare, kaldereta, at ginataang langka.

“Tila despedida ang handaan ah,” biro ni Caloy.

Umupo ako sa gitna nila. Tahimik akong ngumiti.
“Mga anak… gusto ko lang malaman niyo, inayos ko na ang lahat bago pa ako kunin ni Lord.”

Nagkatinginan silang tatlo. Si Rowena ang unang nagtanong:
“Ma… ibig mong sabihin, yung tungkol sa mana?”

Tumango ako. “Oo. Ayoko nang pinag-aawayan n’yo pagkatapos kong mawala.”

Halatang natuwa sila, kahit pilit nilang tinatago.

“Ma, paano po hinati?” tanong ni Dennis na diretso sa punto.

Sa halip na papel, inilagay ko sa mesa ang isang sobre.
“Ayan ang kopya ng ginawa ko. Basahin n’yo.”

Si Caloy ang nagbukas. Habang binabasa niya nang malakas ang bawat pangalan, unti-unting nanlaki ang mata niya.

“Si… Jomar? Si Lianne? Yung mga apo ni pinsan? Tapos… si Andrei? ‘Yung batang ampon ni Aling Flor?”

Napatingin silang lahat sa akin.
“Ma… ano ‘to?”

Ngumiti ako nang payapa.
“Matagal na silang pamilya sa puso ko, kahit hindi n’yo pansin. At kailangan nila nang higit pa kaysa sa inyong tatlo na may trabaho, bahay, at sariling buhay.”

Si Rowena napasigaw nang mahina:
“Eh kami? Wala ba kaming makukuha kahit kaunti?”

Hinaplos ko ang kamay niya.
“Hindi ko kayo pinarusahan. Sa halip, pinagpala ko kayo habang nandito pa ako.”

Lumabas ako saglit at inabot sa kanila ang tig-iisang sobre.

Binuksan nila ito—may mga titulo doon ng maliit na negosyo at bank account para sa kanilang anak, pati shares sa isang maliit na resort na pinuhunan ko noon pa.

Pero ang tunay na pagkabigla nila ay nang ilabas ng abogado ang isa pang dokumento.

“Inaanyayahan ko kayong maging tagapamahala ng itinayo kong Rosenda Community Center,” sabi ko.
“Hindi para magka-pera kayo, kundi para maalala ninyo kung paano magmahal nang walang hinihintay.”

Tahimik. Walang nagsalita sa loob ng ilang segundo.

Si Caloy ang unang napaiyak.
“Ma… akala ko kailangan naming maghintay ng pagkawala mo para mapatunayan mong mahal mo kami.”

Sumunod si Dennis, nanginginig ang boses.
“Hindi namin nakita ‘yon… pasensya na Ma.”

Humagulgol si Rowena at niyakap ako.
“Hindi namin naisip na nalulungkot ka habang inuutangan ka namin ng bukas.”

Ngumiti ako.
“Buhay pa ako. Kaya gusto kong makita kayong natutong magmahal habang nakikita ko pa.”

Simula noon, hindi na sila bumibisita nang may tanong tungkol sa mana.
Sa halip, hatid-sundo na nila ako sa check-up.

Si Dennis, nagtuturo ng sports sa mga batang magiging bahagi ng center.
Si Caloy, tumutulong sa mga senior na nakatira sa paligid.
Si Rowena, nag-aalaga ng kusina tuwing may feeding program.

Isang araw, habang nagkakape kami sa loob ng bagong bukas na center, sabi ni Caloy:
“Ma, hindi namin namalayan na hindi pala pera ang pinaghahandaan… kundi puso.”

Ngumiti ako.
“At buti na lang, buhay pa ako para makita n’yong tatlo iyon.”

Ang pinakamagandang pamana?
Hindi lupa, hindi bahay, hindi pera—kundi ang pagkakataong mabago ang sarili bago pa dumating ang araw na wala nang oras para magsisi.

At ngayong nakikita ko silang tumatawa, naglilingkod, at nagmamahal…
pakiramdam ko, matagal pa bago ako kunin ni Lord.