ARAW-ARAW KO NAKIKITANG NAGDIDILIG ANG ISANG MATANDA SA HARAPAN NG BAHAY KO—NAPANSIN KONG ITO KAHIT PATAY NA ANG IBA NIYANG HALAMAN, NANG NALAMAN KO ANG DAHILAN NADUROG ANG PUSO KO

ARAW-ARAW KO NAKIKITANG NAGDIDILIG ANG ISANG MATANDA SA HARAPAN NG BAHAY KO—NAPANSIN KONG ITO KAHIT PATAY NA ANG IBA NIYANG HALAMAN, NANG NALAMAN KO ANG DAHILAN NADUROG ANG PUSO KO

Araw-araw, sa tuwing hahawi ang liwanag ng umaga sa bintana ko, nakikita ko si Manong Isko—nakayuko, mabagal maglakad, pero laging may hawak na diligan. Paulit-ulit niyang dinidilig ang mga paso sa harap ng kanyang lumang bahay. May ilan pa roong buhay, pero marami nang nanunuyot, kulay abo, at halatang ilang linggo nang wala sa kundisyon.

Sa una, hindi ko iyon pinansin. Maraming matatanda ang mahilig sa halaman. Pero habang tumatagal, may kung anong bagay na kumikiliti sa isipan ko—bakit niya dinidilig ang mga halatang patay nang halaman? Anong silbi? Bakit araw-araw pa rin siyang nagtitiyaga?

Isang hapon, dumaan ako habang papasok ng gate. Nagkabanggaan kami ng tingin.

“Magandang hapon po, Mang Isko,” bati ko.

Ngumiti siya, pero may lungkot sa likod ng mata. “Ah, magandang hapon, iha.”

Napatingin ako sa hawak niyang hose. Halos hindi tumatama ang tubig sa lupa—parang nagagalaw ang kamay niya, nanginginig.

“Ganda po sana ng mga halaman ninyo dati,” sabi ko, pilit magaan ang tono.

Tumango siya. “Oo… dati.”

May kung anong bigat sa huling salitang iyon. Para bang may tinik na hindi ko alam kung paano huhugutin. Ilang araw pa ang lumipas, at hindi na ako mapakali. Araw-araw ko siyang nakikita, araw-araw ko ring nakikitang halos wala nang laman ang tingin niya habang dinidilig ang mga patay na dahon.

Hanggang isang gabi, narinig ko siyang umiiyak.

Tahimik lang, pero ramdam na ramdam ang sakit. Hindi ko napigilan ang sarili kong lumapit. Nakita ko siyang nakaupo sa bangko niya, yakap ang lumang paso na may tuyong rosas.

“Manong?” tanong ko, dahan-dahan.

Nagulat siya, pero hindi na nagsinungaling. Tumingala siya, namumula ang mga mata. “Pasensya ka na, iha… maingay yata ako.”

“Hindi po. Gusto ko lang po sanang malaman… bakit niyo pa rin po dinidiligan ang mga halaman? Kahit po…” tumigil ako, ayaw kong maging bastos.

“Kahit patay na?” siya na ang nagtuloy, mapait ang ngiti. “Alam ko namang patay na sila.”

Umupo ako sa tabi niya. “Bakit niyo po ginagawa?”

Sandaling natahimik si Manong. Umihip ang hangin, inalog ang mga tuyong dahon—parang sinasaliw ang kwento niya.

“Ang asawa ko… si Aling Rosa,” nagsimula siya, “mahal na mahal niya ang mga bulaklak na ’yan. Araw-araw, tuwing alas-siete, magigising ’yan para diligan sila. Sabi niya, ‘Isko, ang halaman parang pagmamahal—kung gusto mong manatiling buhay, araw-araw mong aalagaan.’”

Napangiti siya saglit, pero agad ding naglaho.

“Nang pumanaw siya noong isang buwan… hindi ko alam kung paano itutuloy ang buhay,” bulong niya. “Pero alam kong sa oras na ito… dito siya nakaupo. Dito siya nakangiti. Dito siya buhay.”

Kumirot ang puso ko.

“Kaya kahit patay na ang halaman… kahit alam kong wala na silang tutubong bulaklak…” Napatingin siya sa diligan. “Dinidiligan ko pa rin. Dahil sa bawat patak ng tubig, parang kasama ko pa rin siya.”

Hindi ako nakapagsalita. Hindi ko rin napigilan ang luhang dumaloy.

“Mang Isko…” sabi ko nang makabawi ng konti. “Kung papayag po kayo… tutulungan ko po kayong buhayin ulit ang hardin.”

Napatingin siya sa akin, gulat. “Ha? Nako, iha… nakakahiya naman.”

“Hindi po nakakahiya ang pagmamahal,” tugon ko. “At walang halaman ang hindi puwedeng mabuhay ulit… kung may magtatanim.”

Sa unang pagkakataon mula nang makita ko siya, nakita ko siyang tunay na ngumiti.

Kinabukasan, humawak ako ng pala, siya ng pandilig. Pinalitan namin ang tuyong lupa, nagtabas, nag-ayos ng paso. Minsan napuputol ang dahon, minsan nagkakamali ako ng tanim, pero natatawa siya at sinasabi, “Ayan! Ganyan din si Rosa nung nagsisimula.”

Lumipas ang buwan, at unti-unting sumibol ang berdeng dahon. Isang umaga, nakita kong nakaupo si Mang Isko sa bangko, tahimik na nakatingin sa bagong usbong na rosas.

Nang makita niya ako, sabi niya, “Salamat, iha. Hindi mo lang binuhay ang halaman… binuhay mo rin ako.”

“Hindi po,” sagot ko, “si Aling Rosa po ang bumuhay sa atin pareho.”

At doon, sa harap ng bahaging matagal nang tuyot at malamig, nakita ko ang unang pamumulaklak ng rosas—kulay pula, sagisag ng pag-ibig na hindi nawala kahit kanino pa man.

At sa wakas, nakita ko ring ngumiti ang langit para sa isang pag-ibig na kahit ang kamatayan ay hindi kayang patayin.